تقابل ژنتیک و باستان‌شناسی؛ معمای پیچیده اولین ساکنان آمریکا هنوز پاسخ روشنی ندارد
تقابل ژنتیک و باستان‌شناسی؛ معمای پیچیده اولین ساکنان آمریکا هنوز پاسخ روشنی ندارد
انسان‌ها دست‌کم ۲۱هزار سال پیش وارد قاره آمریکا شده‌اند؛ اما محدودیت شواهد و اختلاف‌نظرهای باستان‌شناختی، تعیین زمان دقیق این مهاجرت را دشوار کرده است
قاره آمریکا در مقایسه با دیگر نقاط جهان، دیرتر به سکونت انسان درآمد. شاید انتظار داشته باشیم فاصله ی زمانی کمتر میان نخستین مهاجرت‌ها به این قاره و دوران معاصر، بررسی تاریخ ورود انسان‌ها را آسان‌تر کند؛ اما شواهد موجود نشان می‌دهند که پاسخ به این پرسش همچنان پیچیده است.
اختلاف‌نظر درباره ی زمان دقیق مهاجرت، اعتبار برخی محوطه‌های باستان‌شناسی و سهم جمعیت‌های اولیه در شکل‌گیری بومیان امروزی آمریکا، همچنان ادامه دارد. اکنون، پژوهشگران دانشگاه کانزاس در مطالعه‌ای مروری، مجموعه‌ای از مقاله‌ها و داده‌های ژنومی مرتبط با ورود انسان‌ها به قاره آمریکا را بررسی کرده‌اند و به سه الگوی احتمالی برای زمان آغاز سکونت انسان‌ها در این قاره رسیده‌اند:
- پیش از آخرین بیشینه یخچالی
- در طول آخرین بیشینه یخچالی
- پس از آخرین بیشینه یخچالی
آخرین بیشینه یخچالی (LGM) به دوره‌ای اشاره دارد که صفحات یخی زمین به بیشترین گسترش خود رسیدند. پژوهشگران مطالعه بازه زمانی ۲۵هزار تا ۱۴هزار سال پیش را برای این دوره در نظر گرفته‌اند؛ هرچند تاریخ‌گذاری مرسوم، آخرین بیشینه یخچالی را به حدود ۲۶هزار تا ۱۹هزار سال پیش نسبت می‌دهد.
شواهد ژنتیکی به چه زمانی اشاره می‌کنند؟
براساس داده‌ها، ورود انسان‌ها به قاره آمریکا احتمالاً پس از ۲۱هزار سال پیش اتفاق افتاده است؛ زمانی که زمین در اوج آخرین عصر یخبندان قرار داشت. بااین‌حال، برخی شواهد باستان‌شناختی ممکن است با ورود زودتر انسان‌ها نیز سازگار باشند.
نتایج پژوهش نیز نشان می‌دهد انسان‌هایی که در سیبری یا برینگیا زندگی می‌کردند، در طول آخرین بیشینه یخچالی به گروه‌های مختلفی تقسیم شدند و احتمال دارد حدود ۱۶هزار سال پیش بار دیگر از هم جدا شده باشند. برینگیا منطقه‌ای میان سیبری و آلاسکا بود که در دوره‌های افت سطح آب دریا، بخش‌هایی از آن به خشکی پیوسته تبدیل می‌شد. آخرین عصر یخبندان حدود ۱۱٬۷۰۰ سال پیش به پایان رسید.
دیوید کیل‌بی، باستان‌شناس دانشگاه ایالتی تگزاس، در گفت‌وگو با گیزمودو گفت نتایج بررسی ژنومی با معتبرترین شواهد باستان‌شناختی موجود هم‌خوانی نزدیکی دارند. اما نیاکان بومیان امروزی آمریکا چگونه و چه زمانی در این منطقه که از آخرین نقاط غیرمسکونی جهان بودند، سکونت یافتند؟
جمعیت‌های قدیمی‌تر احتمالا به دودمانی تعلق داشته‌اند که هنوز کشف نشده یا تقریبا به‌طور کامل از میان رفته است
بحث درباره ی زمان ورود انسان‌ها به آمریکا در طول سال‌ها تغییر بسیاری داشته است. به گفته ی نویسندگان مقاله، این بحث در قرن نوزدهم آغاز شد و باستان‌شناسان در آن زمان حتی درباره ی وقوع مهاجرت در دوره ی پلیستوسن نیز توافق نداشتند. پلیستوسن از حدود ۲٫۵۸ میلیون سال پیش آغاز شد و ۱۱٬۷۰۰ سال پیش به پایان رسید. امروزه، پژوهشگران توافق دارند که ورود انسان‌ها به آمریکا در پلیستوسن رخ داده است، اما تعیین زمان دقیق رویداد همچنان با ابهام همراه است.
پژوهشگران در مطالعه ی جدید اعلام کردند که در طول ۱۶ سال گذشته، ۲۵۷ ژنوم کامل از انسان‌های باستانی قاره آمریکا و ۱٬۲۰۴ مجموعه داده ی دیگر در مقیاس کل ژنوم منتشر شده است.
اما با وجود افزایش چشمگیر داده‌های ژنومی، ژنتیک‌دانان همچنان با محدودیت‌های مهمی روبه‌رو هستند. جنیفر راف، ساوانا هی و بثنی پاتر، نویسندگان همکار پژوهش، مثالی را مطرح کرده‌اند: قدمت شواهد به‌دست‌آمده از محوطه ی وایت سندز، از محوطه‌های بسیار قدیمی و اعتبارسنجی‌شده، به حدود ۲۳هزار سال پیش می‌رسد.
بااین‌حال، داده‌های ژنتیکی نشان می‌دهند جمعیت مرتبط با این محوطه سهم چندانی در شکل‌گیری جمعیت‌های بومی امروزی نداشته است. چنین ارتباط‌هایی تفسیر داده‌های ژنتیکی را دشوارتر می‌کنند.
نمونه ی دیگر، کودک آنزیک است که قدیمی‌ترین ژنوم منتشرشده از قاره آمریکا به او تعلق دارد. قدمت این ژنوم حدود ۱۲٬۸۰۰ سال برآورد شده است، اما دانشمندان مطمئن نیستند این ژنوم نماینده ی موج‌های مهاجرتی قدیمی‌تر نیز باشد.
اگر برآورد پژوهشگران دانشگاه کانزاس درباره ی ورود انسان‌ها در حدود ۲۱هزار سال پیش درست باشد، جمعیت‌های قدیمی‌تر احتمالاً به دودمانی تعلق داشته‌اند که هنوز کشف نشده یا تقریباً به‌طور کامل از میان رفته‌اند. حتی احتمال دیگری نیز مطرح شده: این جمعیت‌ها به دودمانی تعلق داشته باشند که امروزه در میان بومیان آمریکا بسیار نادر است.
همچنین، نویسندگان پژوهش تأکید دارند که مطالعه ی تازه یک بررسی مروری است و داده‌های ژنتیکی جدیدی ارائه نمی‌کند، بلکه مقالات اخیر را گردآوری کرده و یافته‌ها را در کنار یکدیگر بررسی می‌کند. به‌گفته ی گروه، توزیع جغرافیایی داده‌های ژنتیکی نیز همچنان بسیار نامتوازن است.
پژوهشگران برای بازتاب اختلاف‌نظرهای موجود درباره ی اعتبار محوطه‌های باستانی با قدمت بیش از ۱۳هزار سال، تصمیم گرفتند سه الگوی مهاجرتی متفاوت را در مقاله بررسی کنند. این رویکرد به تیم امکان داد دیدگاه‌های مختلف درباره ی زمان ورود انسان‌ها به قاره آمریکا را در نظر بگیرند.
بن پاتر، باستان‌شناس دانشگاه آلاسکا فربنکس، معتقد است که یافته‌های جدید یکی از دیدگاه‌های موجود درباره ی سکونت انسان‌ها در قاره آمریکا را بازتاب می‌دهد که تا حد زیادی بر تفسیرهای دیوید ملتزر و اسکه ویلرسلو استوار است و آثار برخی پژوهشگران را بررسی می‌کند، اما آثار برخی دیگر را در نظر نمی‌گیرد.
بیشتر دانشمندان از الگوی ورود انسان به آمریکا پس از آخرین بیشینه یخچالی حمایت می‌کنند
پاتر همچنین می‌گوید بر اساس تجربه، بیشتر همکارانش و بسیاری از باستان‌شناسان از الگوی ورود انسان‌ها پس از آخرین بیشینه یخچالی حمایت می‌کنند؛ یعنی مهاجرتی که حدود ۱۶هزار تا ۱۴هزار سال پیش رخ داده باشد. بااین‌حال، پاتر می‌افزاید نقشه ی مطالعه ی تازه الگوهای جایگزین را نیز نشان می‌دهد.
با وجود اختلاف‌نظرها، برخی پژوهشگران از مطالعه ی جدید به‌دلیل نشان دادن نقش ژنومیک دیرینه در پیشرفت باستان‌شناسی در طول دو دهه گذشته استقبال کردند. الگوی ژنتیکی با الگوی باستان‌شناختی شناخته‌شده ی کنونی، در حد قابل‌توجهی هم‌خوانی دارد:
- تعداد محوطه‌های باستان‌شناختی متقاعدکننده با قدمت بیش از ۱۶هزار سال بسیار اندک است
- تعداد محوطه‌های متعلق به بازه ۱۴هزار تا ۱۶هزار سال پیش رو به افزایش است
- تا ۱۳هزار سال پیش، انسان‌ها در بخش‌های گسترده‌ای از آمریکای شمالی سکونت داشتند
پژوهش‌های ژنومی، درک دانشمندان از مهاجرت‌های انسانی را بهبود می‌بخشند. دانشمندان می‌گویند پیچیدگی مسئله ایجاب می‌کند که ژنومیک و باستان‌شناسی با یکدیگر به کار گرفته شوند تا تصویر کامل‌تری از چگونگی قرارگیری شواهد کنار هم، به دست آید.
در پایان، پژوهشگران دانشگاه کانزاس تأکید کردند که هنوز نکات زیادی درباره ی سکونت انسان‌ها در قاره آمریکا ناشناخته مانده و بررسی این موضوع به ذهنی باز و پذیرش دیدگاه‌های مختلف نیاز دارد. مهم‌ترین نتیجه این پروژه، ضرورت گردآوری داده‌های بیشتر برای ادامه ی بررسی تاریخ ورود انسان‌ها به قاره آمریکا است.
پژوهش در نشریه ی Current Opinion in Genetics & Development منتشر شده است.