چطور بزرگ‌ترین یخچال جهان آتش گرفت و پنجاه هزار نفر فقط تماشا کردند؟
در برابر پنجاه هزار تماشاگر، آتش‌نشانان از برج نمایشگاه شیکاگو بالا رفتند؛ بی‌خبر از شعله‌هایی که همان پایین، راه بازگشتشان را می‌بستند.
اگر از شما بپرسند در میان بناهای یک نمایشگاه بزرگ، کدام‌یک آخر از همه آتش می‌گیرد، احتمالاً به ساختمانی اشاره می‌کنید که تمام روز یخ می‌سازد. تابستان ۱۸۹۳، شیکاگو این حدس را به تلخ‌ترین شکل ممکن باطل کرد.
خودتان را میان جمعیت نمایشگاه جهانی شیکاگو تصور کنید. بعدازظهر دهم ژوئیه، مثل هزاران نفر دیگر سرتان را بالا گرفته‌اید و مردانی را می‌بینید که بالای برجی بلند با آتش می‌جنگند. آتش‌نشانان خودشان را به سکوی باریکی نزدیک نوک برج رسانده‌اند، شیلنگ‌ها را به‌طرف گنبدی گرفته‌اند که از آن دود بیرون می‌زند و جمعیت پایین برج برایشان هورا می‌کشد.
ناگهان شعله‌ها از جایی بیرون می‌زنند که هیچ‌کس انتظارش را ندارد؛ حدود پانزده متر پایین‌تر از پای مردان، از دیواره ی برج. راه بازگشت بسته می‌شود و کسانی که برای خاموش‌کردن آتش بالا رفته‌اند، حالا خودشان چشم‌به‌راه نجات می‌مانند.
یکی به طناب چنگ می‌زند، دیگری به شیلنگ. چند نفر به پشت‌بام ساختمان اصلی نگاه می‌کنند که بیش از ۲۴ متر پایین‌تر قرار دارد. بعد، نخستین مرد خودش را در هوا رها می‌کند.
چکیده مقاله: تابستان ۱۸۹۳، شیکاگو با نمایشگاه جهانی خود آینده ی صنعت را به رخ می‌کشید؛ اما در گوشه‌ای از شهر سفید، بزرگ‌ترین یخچال جهان به تله‌ای مرگبار تبدیل شد. آتش‌نشانان برای خاموش‌کردن حریقی کوچک از برج بالا رفتند، بی‌خبر از اینکه شعله‌ها پایین‌تر راه بازگشتشان را می‌بندند. پنجاه هزار نفر سقوط مردان و فروپاشی برج را تماشا کردند. فاجعه هفده قربانی گرفت، هیچ‌کس محاکمه نشد و تنها مجسمه ی مسی کلمب از ساختمانی باقی ماند که قرار بود نماد آینده باشد، اما در کمتر از ده هفته به ویرانه‌ای دودآلود بدل شد.
روز حادثه ویلیام فلچر کینگ رئیس کالج کرنل، کمی دورتر کنار توماس باربور برایان، یکی از چهره‌های اصلی برگزاری نمایشگاه، ایستاده بود. کینگ سال‌ها بعد نوشت که آن روز هر دو با وحشت به برج نگاه می‌کردند و هیچ کمکی از دستشان برنمی‌آمد.
ساختمانی که پیش چشمشان می‌سوخت، یکی از شگفتی‌های صنعتی نمایشگاه محسوب می‌شد و به «بزرگ‌ترین یخچال روی زمین» شهرت داشت. سه هفته پیش‌تر هم آتش گرفته بود. راز فاجعه ی دهم ژوئیه را باید در قطعه‌ای جست‌وجو کرد که معمار روی نقشه کشیده بود و سازندگان هرگز نصبش نکردند.
شهری که آینده را به نمایش گذاشته بود
دو ماه پیش از آتش‌سوزی، در اول مه ۱۸۹۳، شیکاگو درهای نمایشگاه جهانی کلمبیا را به روی مردم گشود. نمایشگاه نامش را از کریستف کلمب گرفته بود و چهارصدمین سالگرد سفر او به قاره ی آمریکا را جشن می‌گرفت، حتی قرار بود تصویر تازه‌ای از ایالات متحده و توانایی‌های صنعتی جهان ارائه کند؛ ولی شیکاگو حساب دیگری هم با تاریخ داشت.
۲۲ سال پیش‌تر، آتش‌سوزی بزرگ سال ۱۸۷۱ بخش بزرگی از شهر را با خاک یکسان کرده بود و حالا برگزارکنندگان می‌خواستند به جهان نشان دهند شیکاگو از خاکستر برخاسته و به پیشرفته‌ترین و بزرگ‌ترین پایتخت‌های دنیا پهلو می‌زند.
نمایشگاه کلمبیا در پارک جکسون کنار دریاچه ی میشیگان برگزار می‌شد، جایی که ساختمان‌های عظیم، آبراه‌ها، پل‌ها و باغ‌ها از دل ماه‌ها ساخت‌وساز بیرون آمده بودند تا میزبان میلیون‌ها بازدیدکننده باشند.
نمایشگاه ۱۸۹۳ قرار بود شیکاگو را همتای پیشرفته‌ترین پایتخت‌های جهان معرفی کند
بیشتر بناهای اصلی پوششی سفیدرنگ داشتند که از دور به سنگ مرمر می‌مانست و همین ظاهر، لقب «شهر سفید» را برای مجموعه به ارمغان آورد. زیر پوسته ی مرمرگون، بسیاری از این بناها سازه‌هایی موقتی بودند که قرار بود فقط چند ماه دوام بیاورند.
بازدیدکنندگان میان ماشین‌آلات صنعتی، تجهیزات الکتریکی و اختراع‌هایی قدم می‌زدند که هنوز به زندگی روزمره راه نیافته بودند. سوار چرخ‌وفلک غول‌پیکر جورج فریس می‌شدند و شهر سفید را از آسمان می‌دیدند. شب‌ها هم روشنایی الکتریکی منظره‌ای می‌ساخت که برای بسیاری از مردم آن دوران تازگی داشت. یکی از خیره‌کننده‌ترین نمایش‌های قدرت صنعت، ساختن سرما بود؛ آن هم وسط تابستان.
یخ در تابستان شیکاگو
مردم قرن‌ها یخ را در زمستان از دریاچه‌ها و رودخانه‌های یخ‌زده می‌بریدند، در انبارهای عایق نگه می‌داشتند و ماه‌ها بعد به مصرف‌کنندگان می‌رساندند. اواخر قرن نوزدهم، ماشین‌های تبرید کم‌کم این وابستگی به آب‌وهوا را از میان می‌بردند و سردخانه ی شیکاگو نمونه ی لوکس و مدرن همین تحول به شمار می‌رفت.
سردخانه وسط تابستان یخ می‌ساخت و «بزرگ‌ترین یخچال روی زمین» خوانده می‌شد
ساختمان را شرکت هرکولس آیرون ورکس در گوشه ی جنوب‌غربی محوطه ساخت؛ بنایی چندطبقه به طول تقریبی ۷۸ متر و عرض ۴۰ متر. گوشت، کره، تخم‌مرغ، میوه و دیگر مواد غذایی غرفه‌ها در فضاهای سرد آن می‌ماندند و بازدیدکنندگان ماشین‌هایی را از نزدیک می‌دیدند که آب را به یخ تبدیل می‌کردند.
برای طبقه ی بالا هم امکانات بسیار جذابی را در نظر گرفته بودند، مثل پیست اسکیت روی یخ در گرمای ژوئیه.
از بیرون، اثری از انبار دیده نمی‌شد. فرانکلین پی. برنهام، معمار ساختمان، نمایی تزئینی به سبک رمانسک برایش طراحی کرده بود که برجی مرتفع با گنبدی در بالاترین نقطه بر آن سایه می‌انداخت. برج از دور با سایر بناهای شهر سفید هماهنگ به نظر می‌رسید و از نزدیک، به خطرناک‌ترین بخش ساختمان تبدیل شد.
ماشین‌آلات سردخانه به تأسیسات بخاری نیاز داشتند و دود دیگ‌ها باید از راهی بیرون می‌رفت؛ به همین دلیل دودکشی آهنی به ارتفاع حدود ۶۱ متر برپا کردند. دودکش عریان صنعتی اما به شهری که قرار بود از مرمر به نظر برسد، نمی‌آمد.
معماران خیلی زود به راه‌حلی ساده رسیدند. دودکش را درون برجی چوبی پنهان کردند، روی چوب را با همان پوشش رایج نمایشگاه آراستند و گنبدی هم بالای برج گذاشتند. پایه ی گنبد فقط حدود ۷۶ سانتی‌متر بالاتر از لبه ی دودکش قرار گرفت.
ظاهر کار چشم‌نواز بود؛ دودکش پشت نمایی زیبا ناپدید شد، ولی همچنان داغ ماند و حالا چوب از هر طرف دورش را گرفته بود.
آتشی که سه هفته زودتر هشدار داده بود
هفدهم ژوئن ۱۸۹۳، هنوز هفت هفته از افتتاح نمایشگاه نگذشته بود که گنبد برج سردخانه آتش گرفت. نیروهای آتش‌نشانی نمایشگاه به‌سرعت رسیدند و شعله‌ها را خاموش کردند. ساختمان سالم ماند و فعالیت نمایشگاه ادامه یافت، اما آتش‌نشانان به نکته ی نگران‌کننده‌ای پی بردند. از پشت‌بام هیچ راهی به نوک دودکش وجود نداشت؛ درست جایی که حریق از آن شروع شده بود.
آتش نخست خطر برج را آشکار کرد، اما اصلاح دودکش عقب افتاد
به روایت مؤسسه ی خدمات آتش‌نشانی ایلینوی، ادوارد مورفی سرپرست موقت آتش‌نشانی نمایشگاه پس از این حادثه ساختمان را تله ی آتشی فلاکت‌بار خواند که به‌زودی دود خواهد شد و به هوا خواهد رفت.
بازار بیمه هم همین پیام را گرفت و حریق‌های کوچک ماه ژوئن باعث شد بیشتر بیمه‌نامه‌های ساختمان لغو شوند. مدیریت اصلی نمایشگاه اما از آتش‌سوزی بی‌خبر ماند. به مسئولان شرکت هرکولس بارها تذکر دادند ایراد دودکش را رفع کنند و کار اصلاحی هیچ‌وقت انجام نشد.
جمعیت همچنان به نمایشگاه می‌آمد و ماشین‌آلات سردخانه می‌چرخیدند. در نمای سفید ساختمان، نشانی از خطر پنهان درون برج به چشم نمی‌خورد. بیست‌وسه روز گذشت.
آتش‌نشانان به سوی گنبد رفتند
دوشنبه، دهم ژوئیه، سردخانه روز مهمی را پشت سر می‌گذاشت. آب‌نمک از دو روز قبل در لوله‌های کف پیست جریان یافته بود و همان روز صبح، برای نخستین‌بار کف پیست را آب بستند. تا اوایل بعدازظهر، نیمی از پیست یخ زده بود.
کمی پس از ساعت یک، دود غلیظی از بالاترین قسمت برج برخاست. نیروهای آتش‌نشانی مستقر در پارک جکسون زودتر از دیگران رسیدند و گروه‌هایی از آتش‌نشانی شهر شیکاگو نیز به آن‌ها پیوستند. مشکلی که ماه ژوئن آشکار شده بود، حالا پیش رویشان قرار داشت.
آتش بسیار بالاتر از سقف اصلی شعله می‌کشید و نردبان‌ها کفاف نمی‌دادند. پس حدود بیست آتش‌نشان، از جمله کاپیتان جیمز فیتزپاتریک از آتش‌نشانی شیکاگو، از پله‌های پیست تازه یخ‌بسته به پشت‌بام رفتند، تکه‌چوب‌هایی به دیواره ی برج میخ کردند و حدود ۲۱ متر از بیرون برج بالا رفتند. روی سکویی به پهنای تقریبی ۶۰ سانتی‌متر که دور برج می‌چرخید، ایستادند و با طناب، شیلنگ‌ها را از پایین بالا آوردند.
آتش‌نشانان برای رسیدن به گنبد، از بیرون برج و روی تکه‌چوب‌های میخ‌شده بالا رفتند
پایین برج، بازدیدکنندگان دسته‌دسته جمع شدند و گروهی از کابین‌های چرخ‌وفلک منظره را می‌دیدند. تعداد تماشاگران را حدود پنجاه‌هزار نفر تخمین زده‌اند. از آن فاصله، همه‌چیز به عملیاتی جسورانه و رو به پیروزی می‌مانست و مردم آتش‌نشانان را تشویق می‌کردند؛ مردانی ایستاده روی سکو با شیلنگ‌های آب که دود از گنبد بالای سرشان خارج می‌شد.
اما درون برج، ماجرا برخلاف تصور همه پیش می‌رفت. قطعات سوزان از گنبد به فضای خالی میان دودکش آهنی و دیواره ی چوبی فرو می‌ریختند. پوشش آجر نسوز تنها تا ارتفاع حدود ۲۱ متری برج می‌رسید و بالاتر از آن، چوب با دودکش داغ همسایه بود.
فضای عمودی برج مثل لوله‌ای پنهان، آتش را از چشم مردان بالای سر دور نگه داشت و به طبقات پایین‌تر رساند. آتش‌نشانان تازه به سکو رسیده بودند که شعله‌ها حدود پانزده متر پایین‌تر از بدنه ی برج بیرون زدند. راهی که برای رسیدن به گنبد پیموده بودند، در یک چشم به‌هم‌زدن میان آتش گم شد.
پنجاه هزار نفر به آسمان نگاه می‌کردند
آنچه در دقایق بعد اتفاق افتاد، در گزارش‌ها و خاطرات شاهدان باقی ماند. صدای تشویق جمعیت به فریاد بدل شد. مردان روی سکوی باریک گرفتار شده بودند؛ شعله‌ها از پایین بالا می‌آمدند و دود راه نفسشان را می‌بست. آن‌ها به سمت شمال برج، جایی که آتش کمتری داشت، پناه بردند و به دنبال راهی برای پایین‌آمدن گشتند.
برخی تلاش کردند از طناب یا شیلنگ آب آویزان شوند و چند نفر با همین روش از مهلکه ی بالای برج گریختند، اما به نوشته ی هیوبرت هاو بنکرافت در کتاب The Book of the Fair، طناب و شیلنگ زیر وزن مردان پاره شدند.
برای بقیه تنها یک انتخاب مانده بود؛ آن‌ها باید می‌پریدند. پشت‌بام ساختمان اصلی بیش از ۲۴ متر پایین‌تر قرار داشت و خودش هم داشت می‌سوخت. برخی روی پشت‌بام افتادند و برخی از سقف نیم‌سوخته به درون ساختمان سقوط کردند.
تشویق پنجاه هزار تماشاگر زمانی به فریاد بدل شد که آتش‌نشانان یکی‌یکی از برج پریدند
کمی دورتر، کینگ و برایان سرگرم گفت‌وگو بودند که دود نظرشان را جلب کرد. کینگ در خاطراتی که سال ۱۹۱۵ منتشر شد، نوشت مردمی را می‌دیدند که خودشان را به درون شعله‌های پایین پرتاب می‌کردند. به یاد داشت که برایان از وحشت منظره به لرزه افتاده بود و کاری جز نگاه‌کردن از دستشان برنمی‌آمد.
آخر کار، فقط دو نفر روی برج باقی ماندند که یکی از آن‌ها فیتزپاتریک بود. طبق گزارش روزنامه ی شیکاگو تریبون، کاپیتان آخرین طناب نیم‌سوخته را به همراهش پیشنهاد داد و او نپذیرفت. فیتزپاتریک طناب را گرفت، خودش را از شعله‌ها دور کرد و روی پشت‌بام افتاد. هم‌قطارانش او را زنده با طناب پایین آوردند، ولی کاپیتان اندکی بعد بر اثر جراحت‌هایش درگذشت.
سرانجام برج از میانه شکست و بخش بالایی‌اش با مصالح سوزان فرو ریخت. به روایت بنکرافت، آخرین مردی که هنوز روی سکو دیده می‌شد، درست پیش از سقوط برج خودش را به بیرون پرتاب کرد.
۲۱ گروه خودروی آتش‌نشانی شیکاگو و ۵ گروه از آتش‌نشانی نمایشگاه تلاش کردند حریق را مهار کنند و به ساختمان‌های اطراف راهش ندهند. برای خود سردخانه کار از کار گذشته بود. آتش میان لایه‌های عایق آتش‌گیر دیوارها دوید و حدود ساعت چهار و نیم، از بزرگ‌ترین یخچال روی زمین تنها ویرانه‌ای دودآلود مانده بود.
کینگ جزئیات دیگری هم از روز آتش‌سوزی به یاد داشت. میله ی بلند پرچم بالای خرابه‌ها همچنان ایستاده بود و به گفته ی او، پارچه ی باقی‌مانده بر آن هنوز اعلام می‌کرد: «این ساختمان کاملاً ضدحریق است.»
اشتباهی که در نقشه وجود نداشت
پس از فاجعه، پرسش اصلی این بود که چرا برج به چنین سرعتی آتش گرفته و چگونه حریقی در گنبد توانست مسیر فرار آتش‌نشانان را از پایین ببندد؟ تحقیقات پزشکی قانونی و هیئت بررسی مرگ‌ها به دودکش آهنی داخل برج رسید.
بنا بر گزارش شماره ی ۲۲ ژوئیه ی ۱۸۹۳ مجله ی Scientific American، دودکش فولادی حدود ۱۴ اینچ، نزدیک به ۳۶ سانتی‌متر، کوتاه‌تر از برج بود. معمار در نقشه‌اش برای همین فاصله قطعه‌ای محافظ کشیده بود تا چوب‌های اطراف را از حرارت خروجی دور نگه دارد، ولی هنگام ساخت قطعه را نصب نکردند.
ساختمان برای هماهنگی با معماری نمایشگاه، دودکشی صنعتی را درون پوششی تزئینی پنهان کرده بود. هنگام آتش‌سوزی، همان پوشش به مسیر پیشروی شعله‌ها تبدیل شد. بعد در جریان بررسی‌ها، شهادت‌ها تصویر تلخ‌تری ساختند.
به گفته ی کارکنان شرکت هرکولس، آن‌ها پیش از بالارفتن آتش‌نشانان خبر داده بودند که زیر برج هم آتش هست و خواهش کرده بودند بدنه ی پایین برج را بشکافند و همان‌جا آب بریزند. مسئولان شرکت می‌گفتند مورفی، فرمانده آتش‌نشانی نمایشگاه، مردانش را به درون تله فرستاده؛ مورفی فرمان بالارفتن را به فیتزپاتریک نسبت می‌داد و فیتزپاتریک دیگر زنده نبود تا پاسخ دهد.
سازندگان قطعه ی محافظِ نقشه ی معماری را میان دودکش و برج چوبی نصب نکرده بودند
نوزدهم ژوئیه، هیئت بررسی چهار نفر را مقصر شناخت و به اتهام سهل‌انگاری مجرمانه به هیئت‌منصفه ی عالی سپرد؛ مورفی، دو مدیر ارشد هرکولس و دانیل برنهام، مدیر اجرایی نمایشگاه و یکی از مشهورترین معماران آمریکا که نباید با فرانکلین برنهام، طراح سردخانه، اشتباهش گرفت. چند هفته بعد، هیئت منصفه ی عالی هر چهار نفر را تبرئه کرد و کسی به‌خاطر فاجعه محاکمه نشد.
طبق آمار بنیاد ملی آتش‌نشانان جان‌باخته ی آمریکا، هفده نفر در این حادثه جان خود را از دست دادند؛ سیزده آتش‌نشان و چهار غیرنظامی. یکی از آن‌ها جان فریمن بود که تا آوریل همان سال فرماندهی آتش‌نشانی اسپرینگفیلد را بر عهده داشت، برکنار شد و به آتش‌نشانی نمایشگاه پیوست. جسدش را تنها از روی ساعت و زنجیری که همراه داشت، شناسایی کردند.
مجسمه‌ای که از میان آتش بیرون آمد
صبح یازدهم ژوئیه، نمایشگاه دوباره درهایش را گشود. حدود صد هزار نفر آن روز به پارک جکسون آمدند و بسیاری از آن‌ها مستقیماً به گوشه ی جنوب‌غربی محوطه رفتند. ویرانه‌ای که هنوز از آن دود بلند می‌شد، یک‌شبه به یکی از جاذبه‌های پرمراجعه ی نمایشگاه بدل شده بود.
نمایشگاه فردای فاجعه باز شد و ویرانه ی سردخانه هزاران بازدیدکننده را به سوی خود کشاند
مدیریت نمایشگاه ۲۵ هزار دلار از درآمد بلیت‌فروشی یکشنبه ی بعد را به خانواده‌های قربانیان اختصاص داد و با کمک‌های دیگر، مبلغ جمع‌آوری‌شده به نزدیک صدهزار دلار رسید.
در میان بقایای سردخانه، اثری پیدا شد که سرنوشت دیگری پیدا کرد. مجسمه ی مسی و توخالی کریستف کلمب، با ارتفاع حدود ۳٫۷ متر، هنگام آتش‌سوزی در ورودی شرقی ساختمان قرار داشت. آتش‌نشانان برای بازکردن راه عبور تجهیزات، با طناب آن را به کناری کشیده و همان‌جا مهارش کرده بودند.
وقتی بخش ورودی فرو ریخت، مجسمه سالم ماند. طنابی که قرار بود فقط راه را باز کند، این یادگار را از زیر آوار دور نگه داشت.
مالک مجسمه، ویلیام هنری مولینز، چند روز بعد پیشنهاد کرد آن را به یاد آتش‌نشانان کشته‌شده اهدا کند. نوزدهم ژوئیه، روزنامه ی شیکاگو تریبون از قول او نوشت که مجسمه را به مردان شجاعی تقدیم می‌کند که جانشان را در فاجعه از دست دادند.
پس از پایان نمایشگاه، مجسمه به آتش‌نشانی شیکاگو رسید، سال‌ها جلوی یکی از ایستگاه‌های شهر ایستاد، نزدیک به چهل سال در انبار ماند و سرانجام اکتبر ۲۰۰۱ به موزه ی آتش‌نشانی شیکاگو رفت.
از بزرگ‌ترین یخچال جهان، با آن برج بلند و ماشین‌آلات پیشرفته، چیزی باقی نماند. ساختمانی که قرار بود آینده ی صنعت را نشان دهد، تنها ده هفته پس از افتتاح نمایشگاه از میان رفت. کریستف کلمب مسی اما هنوز سر پا مانده؛ یادگاری از مردانی که برای خاموش‌کردن آتش به بالای برج رفتند و بسیاری از آن‌ها هرگز بازنگشتند.
دیدگاه‌ها
دیدگاه شما پس از تأیید مدیر منتشر می‌شود. گفت‌وگوی فارسی و انگلیسی این خبر جداست.