روزی که نور خم شد! - تونل زمان ۱۵ آبان
سال‌ها پیش در چنین روزی، نور ستارگان به سود اینشتین خم شد، مایکروسافت قراردادی آینده‌ساز بست و دو ماهواره ی خصوصی ایران به مدار رسیدند.
گاهی یک تصمیم تجاری، یک کشف علمی یا حتی یک اختراع کوچک می‌تواند مسیری را تغییر دهد که نسل‌های بعد در آن حرکت می‌کنند. از سیستم‌عاملی که مایکروسافت پیش از در اختیار داشتنش برای فروش آن قرارداد بست تا امواج رادیویی شفاف‌تر، سازی که صدایش به نماد موسیقی جاز تبدیل شد و آزمایشی که نظریه ی اینشتین را در برابر چشم جهان قرار داد؛ تاریخ پر از لحظه‌هایی است که پیامدهایشان بسیار فراتر از تصور سازندگانشان رفت.
در تونل زمان امروز، به سراغ پنج روایت از تاریخ فناوری، علم و موسیقی می‌رویم؛ از قراردادی که مایکروسافت را به یکی از قدرت‌های اصلی دنیای کامپیوتر تبدیل کرد و اختراع رادیوی اف‌ام تا تولد ساکسیفون، اثبات تجربی خمیدگی نور و پرتاب دو ماهواره ی ایرانی کوثر و هدهد. پنج اتفاق که هرکدام به شکلی متفاوت، مرزهای دانش و توانایی انسان را گسترش دادند.
مایکروسافت سیستم‌عاملی را فروخت که هنوز نداشت
مهم‌ترین قرارداد تاریخ مایکروسافت با یک کمبود بزرگ آغاز شد. ۴۶ سال پیش، آی‌بی‌ام برای کامپیوتر شخصی تازه‌اش سیستم‌عامل می‌خواست، اما مایکروسافت محصول آماده‌ای نداشت. بیل گیتس و پل آلن به‌جای کنارکشیدن، قراردادی امضا کردند و سپس سراغ 86-DOS رفتند؛ سیستم‌عاملی متعلق به محصولات کامپیوتری سیاتل که پایه ی راه‌حل پیشنهادی آنان شد.
مایکروسافت آینده را با محصولی فروخت که هنگام امضای قرارداد در اختیار نداشت
نسخه ی عرضه‌شده روی IBM PC نام PC DOS گرفت و نسخه ی مایکروسافت با نام MS-DOS شناخته شد. رایانه ی آی‌بی‌ام حدود ۹ ماه بعد با قیمت پایه ی ۱٬۵۶۵ دلار و تنها ۱۶ کیلوبایت رم وارد بازار شد. تصمیم تعیین‌کننده در خود نرم‌افزار پنهان نبود، بلکه در شیوه ی معامله قرار داشت. مایکروسافت حق عرضه ی سیستم‌عامل به سازندگان دیگر را حفظ کرد.
با گسترش کامپیوترهای سازگار با IBM PC، هر سازنده می‌توانست سخت‌افزار خودش را بفروشد و همچنان به MS-DOS نیاز داشته باشد. مجوزدهی چندباره، نرم‌افزار را از محصولی همراه یک دستگاه به سکوی مشترک صنعتی بدل کرد. همان انتخاب تجاری، جایگاه مایکروسافت را در بازار کامپیوترهای شخصی ساخت و الگویی پدید آورد که هنوز در فروش مجوز سیستم‌عامل و نرم‌افزار دیده می‌شود.
وقتی تغییر فرکانس صدای رادیو را از دل نویز بیرون کشید
در سالن بخش نیویورک مؤسسه ی مهندسان رادیو، ادوین هاوارد آرمسترانگ راهی تازه برای شنیدن صدای شفاف‌تر پیشنهاد کرد. ۹۱ سال پیش، او نشان داد که می‌توان اطلاعات صوتی را به‌جای تغییر دامنه ی موج حامل، با جابه‌جایی فرکانس آن انتقال داد. پایه ی رادیو اف‌ام پهن‌باند از همین تفاوت ساده اما اثرگذار شکل گرفت.
آرمسترانگ اطلاعات را از دامنه ی آسیب‌پذیر موج به فرکانس منتقل کرد
در پخش AM، نویزهای الکتریکی که دامنه ی سیگنال را تغییر می‌دهند مستقیما به صدای دریافتی راه پیدا می‌کنند. FM اطلاعات را در تغییرات فرکانس نگه می‌دارد و گیرنده می‌تواند بسیاری از نوسان‌های ناخواسته ی دامنه را کنار بگذارد. مقاله ی آرمسترانگ در ۱۹۳۶ منتشر شد و ایستگاه آزمایشی W2XMN یک سال بعد روی آنتن رفت.
آرمسترانگ پیش‌تر مدار بازتولیدی و گیرنده ی سوپرهترودین را نیز توسعه داده بود، اما FM ماندگارترین حضور عمومی او را رقم زد. رادیوی موسیقی باکیفیت، ارتباطات بی‌سیم و شماری از روش‌های مخابراتی هنوز از اصولی بهره می‌برند که او برای جنگ با خش‌خش و اختلال صورت‌بندی کرد.
سازنده‌ای که میان چوب و برنج صدایی تازه پیدا کرد
آدولف ساکس پیش از آنکه نامش روی یکی از شناخته‌شده‌ترین سازهای جهان بماند، کودکی پرحادثه‌ای داشت. سقوط، سوختگی و نوشیدن تصادفی اسید از ماجراهایی بودند که جانش را تهدید کردند. او ۲۱۲ سال پیش در دینان به دنیا آمد و در کارگاه سازسازی پدرش، رفتار هوا و ارتعاش را نه فقط با فرمول، بلکه با دست و گوش آموخت.
ساکسیفون پلی فلزی میان ظرافت سازهای چوبی و قدرت سازهای برنجی شد
هدف ساکس ساخت سازی بود که قدرت سازهای بادی برنجی و چابکی سازهای بادی چوبی را کنار هم بیاورد. قمیش، مانند کلارینت، ستون هوا را به ارتعاش درمی‌آورد؛ بدنه ی فلزی مخروطی نیز صدایی پرحجم و نافذ می‌سازد. او نمونه‌ای از ساکسیفون را در نمایشگاه صنعتی بروکسل سال ۱۸۴۱ نشان داد و خانواده ی ساز را در ۱۸۴۶ در پاریس ثبت کرد.
کارگاه ساکس هزاران ساز فروخت، اما دعواهای حقوقی و فشار مالی او را چند بار به ورشکستگی کشاند. اختراعش راه دیگری پیمود. ساکسیفون از دسته‌های موسیقی نظامی به ارکسترها رفت و بعدها زبان اصلی بسیاری از نوازندگان جاز شد؛ صدایی که در پاپ و راک نیز همچنان بی‌درنگ شناخته می‌شود.
صفحه‌های عکاسی که نور خمیده را ثبت کردند
پرتره ی اسحاق نیوتن بر دیوار سالن آویخته بود و اخترشناسان درباره ی نظریه‌ای سخن می‌گفتند که تصویر کلاسیک گرانش را دگرگون می‌کرد. ۱۰۷ سال پیش، در نشست مشترک انجمن سلطنتی لندن و انجمن سلطنتی اخترشناسی، نتایج رصد خورشیدگرفتگی به سود نسبیت عام اعلام شد.
چند صفحه ی عکاسی، نور خمیده را به خبر اول جهان تبدیل کردند
آرتور ادینگتون و همکارانش در خورشیدگرفتگی ۲۹ می از ستارگان نزدیک لبه ی خورشید عکس گرفته بودند. گروهی به جزیره ی پرینسیپ رفت و گروه اندرو کروملین در سوبرال برزیل مستقر شد. خورشید در روزهای عادی نور ستاره‌های پس‌زمینه را می‌پوشاند، اما تاریکیِ گرفت کامل فرصت داد جای ظاهری آن‌ها اندازه‌گیری شود. آلبرت اینشتین انحرافی نزدیک به ۱٫۷۵ ثانیه ی قوسی پیش‌بینی کرده بود.
نتایج با دشواری‌های رصدی و عدم‌قطعیت همراه بودند، ولی با پیش‌بینی نسبیت عام سازگاری داشتند. روزنامه‌ها خبر را به رویدادی جهانی تبدیل کردند و اینشتین ناگهان از فیزیک‌دانی شناخته‌شده در محافل علمی به چهره‌ای عمومی بدل شد. خمیدگی فضاـزمان امروز فقط موضوع تاریخ علم نیست؛ مطالعه ی سیاهچاله‌ها، آشکارسازی امواج گرانشی و تصحیح ساعت‌های سامانه ی موقعیت‌یابی جهانی به همان چارچوب وابسته‌اند.
پرتاب دو ماهواره ی ایرانی
سکوی وستوچنی در تاریکی بامداد روشن شد و Soyuz-2.1b محموله‌ای شلوغ را از زمین جدا کرد. میان ۵۳ ماهواره ی ماموریت، کوثر و هدهد قرار داشتند؛ دو ساخته ی امیدفضا که دو سال پیش به نمایندگی از بخش خصوصی ایران راهی مدار نزدیک زمین شدند.
کوثر برای تصویربرداری از زمین و کاربردهایی مانند کشاورزی و پایش محیط‌زیست طراحی شده بود. هدهد با جرمی نزدیک به ۴ کیلوگرم، ارتباطات اینترنت اشیا در نواحی دورافتاده را هدف می‌گرفت. مدار ماموریت در ارتفاع حدود ۵۰۰ کیلومتر قرار داشت؛ جایی که ماهواره‌های کوچک می‌توانند با هزینه‌ای کمتر از سامانه‌های بزرگ، تصویربرداری یا انتقال پیام را تجربه کنند.
اهمیت پرتاب فقط به رسیدن دو جسم به مدار محدود نبود. طراحی، ساخت و برنامه‌ریزی بهره‌برداری به دست یک مجموعه ی خصوصی ایرانی انجام شد و پرتاب اشتراکی نیز هزینه ی دسترسی به فضا را کاهش داد. چنین مدلی در اکوسیستم جهانی فضای نو رواج دارد، هرچند موفقیت پایدار به عملکرد مداری، ایستگاه‌های زمینی، دریافت داده و تبدیل آزمایش فنی به خدمت قابل‌فروش وابسته خواهد بود.