اوکراین در آستانه فروپاشی جمعیتی
اوکراین در آستانه فروپاشی جمعیتی
دنیای اقتصاد: اوکراین در حالی سال‌های فرسایشی جنگ را پشت سر می‌گذارد که هم‌زمان با نبردهای خونین در خط مقدم، با بحرانی خاموش اما ویرانگر در ساختار جمعیتی خود روبه‌روست.
به گزارش خبرنگار گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد، اوکراین در حالی سال‌های فرسایشی جنگ را پشت سر می‌گذارد که هم‌زمان با نبردهای خونین در خط مقدم، با بحرانی خاموش اما ویرانگر در ساختار جمعیتی خود روبه‌روست. نشریه اکونومیست در گزارش تازه‌ای با واکاوی این ابربحران، زنگ خطر را برای آینده جمعیتی این کشور به صدا درآورده است.
داده‌های این گزارش از سقوط شدید آمار تولد در اوکراین حکایت دارد که بخش مهمی از آن، پیامد مستقیم کاهش جمعیت بزرگسالان این کشور است. از زمان آغاز جنگ در سال ۲۰۲۲، جمعیت مناطق تحت کنترل کی‌یف از حدود ۳۷ میلیون نفر به ۲۷ تا ۲۸ میلیون نفر آب رفته است.
هم‌اکنون بین ۳ تا ۵ میلیون اوکراینی در مناطق تحت کنترل روسیه به سر می‌برند و میلیون‌ها نفر دیگر نیز به خارج از مرزها کوچ کرده‌اند. در همین حال، ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، شمار نظامیان کشته‌شده را بیش از ۵۰هزار نفر اعلام کرده، اما برآوردهای مستقل حاکی از تلفاتی نزدیک به ۱۵۰ هزار نفر است. هزاران غیرنظامی نیز جان باخته‌اند.
طبیعی است که در میانه جنگ، مجال چندانی برای تشکیل خانواده باقی نمی‌ماند. نرخ باروری در اوکراین که در سال ۲۰۲۰ معادل ۱.۲فرزند به ازای هر زن بود، اکنون به ۰.۸ تا ۰.۹ فرزند سقوط کرده است.
این رقم در میان کشورهای بزرگ جهان تنها از کره جنوبی بالاتر است، در حالی که برای حفظ ثبات جمعیت به نرخ جایگزینی ۲.۱ فرزند نیاز است. کار به جایی رسیده که در نیمه نخست سال ۲۰۲۶، شمار مرگ‌ومیرها در این کشور بیش از سه برابر تولدها ثبت شده است.
البته ریشه این روند نزولی به سال‌ها قبل بازمی‌گردد. از سال ۱۹۹۱ که اوکراین استقلال یافت و با احتساب کریمه و دونباس حدود ۵۲ میلیون نفر جمعیت داشت، کفه مرگ‌ومیر همواره سنگین‌تر از زادوولد بوده است.
با این حال، جنگ کنونی این شکاف دیرینه را به پرتگاهی عمیق تبدیل کرده است. هرچند روسیه نیز با افت جمعیت دست‌به‌گریبان است، اما اوضاع در اوکراین به مراتب وخیم‌تر است. همان‌طور که اکونومیست تاکید می‌کند، فروپاشی جمعیتی برای کشوری درگیر جنگ، یک تهدید موجودیتی به شمار می‌رود.
در این میان، موج گسترده مهاجرت بیشترین نقش را در ریزش جمعیت ایفا کرده است. هم‌اکنون بیش از ۵ میلیون اوکراینی در خارج از مرزها و عمدتاً در کشورهای اروپایی روزگار می‌گذرانند و تشدید حملات پهپادی و موشکی روسیه در زمستان پیش رو نیز می‌تواند هزاران نفر دیگر را آواره کند.
نکته مهم‌تر اینکه تمایل پناهجویان برای بازگشت به وطن روزبه‌روز رنگ می‌بازد. داده‌های «مرکز استراتژی اقتصادی» در کی‌یف نشان می‌دهد سهم پناهجویانی که قصد بازگشت دارند، از ۷۴درصد در اواخر سال ۲۰۲۲ به ۴۳ درصد سقوط کرده است. از آنجا که کودکان و زنان زیر ۴۴ سال بدنه اصلی این مهاجران را تشکیل می‌دهند، ابعاد بحران دوچندان شده است.
الا لیبانووا، مدیر موسسه جمعیت‌شناسی میخائیلو پتوخا در کی‌یف، معتقد است که اوکراین با تداوم این روند عملاً آینده خود را از دست می‌دهد.
در داخل کشور نیز بسیج عمومی، تلفات سنگین جبهه‌ها و ابهام نسبت به آینده، دایره پدران و مادران بالقوه را به شدت تنگ کرده است. سوتلانا آکسیونووا، جمعیت‌شناس اوکراینی، می‌گوید بیشتر زوج‌ها در شرایط فعلی قید فرزندآوری را زده‌اند و آن را به آینده موکول می‌کنند. به گفته او، هرچه این تصمیم بیشتر به تعویق بیفتد، احتمال اینکه این فرزندان هرگز به دنیا نیایند، بالاتر می‌رود.
کی‌یف برای مهار این بحران، مردان زیر ۲۵ سال را از اعزام به جبهه معاف کرد. با وجود این، صدها هزار مرد جوان کشور را ترک کرده‌اند. این روند به‌ویژه از اوت ۲۰۲۵ که دولت خروج مردان زیر ۲۳ سال را آزاد گذاشت، شتاب گرفت. بسیاری از جوانانی هم که در کشور مانده‌اند، انگیزه‌ای برای تشکیل خانواده ندارند.
چشم‌انداز تیره پساجنگ و قحطی نیروی کار
برآوردهای جدید حاکی از آن است که حتی در صورت پایان جنگ تا چند سال آینده، در خوش‌بینانه‌ترین حالت فقط از سرعت آب رفتن جمعیت کاسته می‌شود. اولگا دوخنیچ، پژوهشگر اندیشکده اوکراینی «فرانتیر»، یادآوری می‌کند که متولدان دهه‌های ۱۹۹۰ و ۲۰۰۰ کوچک‌ترین نسل در تاریخ معاصر اوکراین هستند و به همین دلیل، نمی‌توان دل به جهش موالید در دوران پساجنگ بست.
دولت دو سال پیش راهبردی جمعیتی را تصویب کرد که به موجب آن، جمعیت کشور تا سال ۲۰۳۰ تا حدی احیا می‌شد. اما آن برنامه بر فرض تحقق صلح در سال ۲۰۲۶ و بازپس‌گیری مرزهای سال ۱۹۹۱ استوار بود که امروز دیگر روی کاغذ مانده است.
سناریوی واقع‌بینانه‌تر سازمان ملل، افت سالانه ۰.۷ تا ۰.۹ درصدی جمعیت اوکراین را در دو دهه آینده پیش‌بینی می‌کند. به این ترتیب و بدون در نظر گرفتن مناطق تحت کنترل روسیه، جمعیت این کشور تا سال ۲۰۴۰ به حدود ۲۵ میلیون نفر می‌رسد. تداوم جنگ تا دهه ۲۰۳۰می‌تواند بحران را عمیق‌تر کند و باعث شود میلیون‌ها نفر از متولدان دهه ۱۹۹۰ برای همیشه قید بچه‌دار شدن را بزنند.
آکسیونووا هشدار می‌دهد که در چنین شرایطی، نرخ باروری ممکن است تا ۰.۶ فرزند هم سقوط کند و زادوولدها عمدتاً به مناطق امن‌تر غربی محدود شود، در حالی که شهرهای نزدیک به خط مقدم به تدریج خالی از سکنه خواهند شد.
دولت برای کند کردن این روند سراغ مشوق‌های مالی و درمانی رفته است. طبق قانونی تازه، خانواده‌ها به ازای تولد هر نوزاد ۵۰ هزار گریونا (حدود ۱۱۰۰ دلار) پاداش یکجا و در سال نخست، ماهانه ۷هزار گریونا کمک‌هزینه دریافت می‌کنند.
طرح‌های حمایتی دیگری هم برای تامین هزینه مهدکودک‌ها در نظر گرفته شده است. علاوه بر این، دولت از سال ۲۰۲۴ هزینه‌های درمان ناباروری زنان را تقبل کرده و تسهیلاتی را نیز در این زمینه برای نظامیان فراهم آورده است.
با این همه، کارشناسان می‌گویند سیاست‌های تشویقی حتی در روزگار صلح هم معجزه نمی‌کنند، چه رسد به میانه جنگ. لیبانووا نیز کارآمدی این یارانه‌ها را زیر سوال می‌برد و می‌پرسد در چنین فضای ناامنی، چطور می‌توان مردم را به فرزندآوری ترغیب کرد.
پس از خاموش شدن آتش جنگ، جذب مهاجران خارجی می‌تواند مرهمی بر این زخم باشد. اقتصاد اوکراین همین امروز هم تشنه نیروی کار است و به روایت بانک اروپایی بازسازی و توسعه، با کمبود ۲.۵میلیون کارگر دست‌وپنجه نرم می‌کند.
هم‌اکنون تنها حدود ۹۵۰۰ کارگر خارجی به شکل رسمی در این کشور ثبت شده‌اند و شرکت‌های متقاضی نیروی خارجی هم از کاغذبازی‌های اداری شکایت دارند. با این حال، کی‌یف ترجیح می‌دهد کمبود نیروی کار را از داخل و با تکیه بر زنان، کهنه‌سربازان و آوارگان جنگی جبران کند.
اما پر کردن این خلأ از منابع داخلی کار ساده‌ای نیست. کهنه‌سربازان برای بازگشت به بازار کار با موانع بسیاری روبه‌رو هستند. از سوی دیگر، هرچند آمارهای دقیقی از دوران جنگ در دست نیست، اما کارشناسان می‌گویند کمبود مراکز نگهداری از کودکان مانع از افزایش محسوس مشارکت اقتصادی زنان شده است.
با وجود تمام این تنگناها، دولت همچنان به جذب نیروی کار خارجی به چشم آخرین راهکار نگاه می‌کند.
داریا مارچاک، معاون وزیر اقتصاد اوکراین، می‌گوید درهای کشور تنها زمانی به روی کارگران خارجی باز می‌شود که نخست تمامی ظرفیت شهروندان اوکراینی، چه در داخل و چه در خارج، به کار گرفته شود. در مقابل، هلیب ویشلینسکی از مدیران مرکز استراتژی اقتصادی، معتقد است جمعیت باقی‌مانده کفاف بازسازی دوران پساجنگ را نخواهد داد و کی‌یف در نهایت ناگزیر به واردات نیروی کار خارجی خواهد شد.